zaloguj się   |    zarejestruj się   |    mapa strony   |
PL EN
RSS
nasza-klasa
ďťż
Gazeta Więcborska

Historia Więcborka

Więcbork to jedna z najstarszych osad ludzkości w Polsce i Europie istniejąca w ciągłości od tysięcy lat, w wczesnym średniowieczu istniejąca jako umocniony gród. Prowadzone w latach 1964 r. -1965 r. badania archeologiczne na terenie grodu więcborskiego jednoznacznie to potwierdziły. Gród więcborski miał charakter obronny i mieścił się na obecnych terenach przy plaży miejskiej w Więcborku. W VII wieku był to już bardzo nowoczesny jak na tamte czasy gród obronny z wszelkimi usprawnieniami .

Przez tereny grodu więcborskiego przebiegał szlak bursztynowy na początku drogą wodną, a następnie lądową. Gród więcborski jako jeden z wielu został zdobyty przez Mieszka I i włączony do Państwa Polan po 960 r. Tu też należy wspomnieć, że Więcbork jest od samego początku państwa polskiego terytorialnie związany z Polską. Już niebawem wiek naszego miasta może znacznie się powiększyć, a to za sprawą kolejnych badań archeologicznych na Więcborskich kurhanach znajdujących się w okolicach grodu więcborskiego.

Kolejnym istotnym faktem jest ponad dziesięć różnych nazw Więcborka na przestrzeni minionych tysiącleci, co również świadczy o jego wiekowości. Pierwsza nazwa miasta to Wansowno kolejne to Wanszowno, Wiązowno, Wicbork, Wienzburg, Wiecborg, Wiecborg, Więcburg, Wiecborg, Więcburg, Wicburg, Wyądzburg, Vandsburg i obecna nazwa Więcbork. Pierwszymi dotychczas znanymi właścicielami miasta byli Grzymalici herbu Grzymała, którzy posiadali tu swój zamek, który znajdował się nieopodal wczesnośredniowiecznego grodu więcborskiego za plażą miejską na moich terenach rodzinnych. Natomiast na wzgórzu Świętej Katarzyny znajdował się drewniany zamek Pałuków, obecnie lasek miejski w Więcborku. Tam, też tysiąc lat temu powstał pierwszy kościół katolicki w Więcborku pod wezwaniem Świętej Katarzyny na którego miejscu do dziś wznosi się kaplica cmentarna pod tym samym wezwaniem. Te tereny stały się następnie terenami miasta Więcbork.

W 1087 r. Książę Władysław Herman wydał zgodę na umieszczenie rycerza w zbroi w otwartej bramie herbu Grzymała ówczesnemu posiadaczowi miasta Przecławowi Grzymała za obronę Płocka przed Jaćwingami. Od tego czasu herb Grzymała jest herbem miasta Więcbork. Pierwsza dotychczas znana wzmianka o Więcborku pochodzi z 1107 r., z kroniki Galla Anonima, który obok Więcborka wspomina pobliski Kamień. Kolejny znany zapis w źródłach historycznych o mieście Więcbork pochodzi z 1288 r., oraz z 1348 r. Następnymi właścicielami miasta byli Pęperzyńscy herbu łodzia. W 1375 r. Domosław Grzymała Kasztelan Rogoziński sprzedał miasto Więcbork Sędziwojowi Pęperzyńskiemu. Kolejnymi właścicielami miasta byli książęta i hrabiowie Zebrzydowscy herbu Radwan, którzy posiadali tu swój drugi zamek datowany na 1496r.

W latach 1558 r. -1560 r. książę Andrzej Zebrzydowski królewski biskup krakowski kapelan królowej Bony przenosi stolicę biskupa krakowskiego do więcborskiego zamku Zebrzydowskich w Więcborku. W tym roku przypada 459 rocznica od tych wydarzeń. Zwłoki biskupa Zebrzydowskiego z Więcborka do dziś spoczywają w rodzinnej kaplicy Zebrzydowskich na krakowskim Wawelu. Fresk z malowidłem wizerunku Biskupa Andrzeja Zebrzydowskiego i Prymasa Polski Andrzeja Krzyckiego z Królem Polski i Królową Boną znajduję się w więcborskim kościele Rzymskokatolickim nad ołtarzem Jezusa Chrystusa. Do najsłynniejszych Zebrzydowskich obok biskupa Andrzeja należy zaliczyć Mikołaja Zebrzydowskiego wojewodę krakowskiego od 1483 r. małżonka Elżbiety Więcborskiej, Gaspra Zebrzydowskiego, Mikołaja Zebrzydowskiego starostę raciążskiego, Mikołaja Zebrzydowskiego wojewodę kaliskiego fundatora Kalwarii Zebrzydowskiej w Zebrzydowicach, Wojciecha Zebrzydowskiego od 1496 r. starostę żnińskiego, Kaspra Zebrzydowskiego wojewodę kaliskiego, Elżbietę z Krzyckich Zebrzydowską siostrę Prymasa Polski Andrzeja Krzyckiego, oraz Bartłomieja z Więcborka wojewodę poznańskiego który zmarł w 1378 r.

Kolejnymi właścicielami miasta byli hrabiowie Więcborscy herbu Grzymała, Smoczewscy i Graczyńscy. Następna dynastia arystokratyczna posiadająca Więcbork to Książęta i Hrabiowie Potuliccy herbu Grzymała z Więcborka, których linia rodowa wywodzi się w prost od Grzymalitów herbu Grzymała z Więcborka, począwszy od Pietrasza z Potulic. Do najsłynniejszych Potulickich należy zaliczyć księcia Aleksandra Hilarego Potulickiego starostę borzechowskiego czyli więcborskiego i nowosielskiego, a od 1754 r. Generała Majora Wojsk Koronnych, czy też Józefa Remigiana hrabiego Potulickiego, który był dyplomatą Króla Polskiego Augusta II Mocnego, z którym 16.10.1732 r. powołali Królewskie Bractwo Strzeleckie w Więcborku. To samo dotyczy Jana Jakuba hrabiego Potulickiego starostę borzechowskiego czyli więcborskiego, Józefa Remigiana Hrabiego Potulickiego dwukrotnego Posła na Sejm Polski i wojewodę czerniechowskiego, Kaspra hrabiego Potulickiego, Michała hrabiego Potulickiego, Michała Prokopa hrabiego Potulickiego, Stanisława hrabiego Potulickiego.

W 1383 r. w kronice Janka z Czarnkowa czytamy o spaleniu miasta Więcbork podczas walk o miasto pomiędzy Grzymalitami a Pęperzyńskimi. W 1405 r. pojawia się kolejny zapis Sędziwoja Pęperzyńskiego z Więcborka dotyczący kościoła więcborskiego i miasta Więcbork. W 1807 r. Napoleon Bonaparte włącza Więcbork do Wielkiego Księstwa Warszawskiego. Po upadku Wielkiego Księstwa Warszawskiego, Więcbork ponownie zostaje włączony w granicę powiatu złotowskiego i zaboru pruskiego. W 1830 r. miasto spłonęło w wyniku wielkiego pożaru. Natomiast 28 Lutego 1835 r. powstaję powiat więcborski z siedzibą urzędową w Więcborku, tworzą go majątki więcborskie, sępoleńskie i kamieńskie. Mieszkańcy Więcborka walczą w I Wojnie Światowej i Powstaniu Wielkopolskim, które zakończyło się zwycięstwem i wolnością dla Więcborka już 23 stycznia 1919 roku.

Swoją postawą i walecznością mieszkańcy Więcborka doprowadzają do włączenia Więcborka w granicę II Rzeczypospolitej, na mocy Traktatu Wersalskiego z 1919 r. Wyzwolenia Więcborka dokonał 23.01.1920 r. Gen. Józef Haller i Armia Pomorze, tego dnia na więcborskim rynku odbyła się defilada wojskowa i oficjalne przekazanie władzy w mieście z rąk władz niemieckich w ręce władz Polskich. Również tego samego dnia Jan Bracka udostępnił własne domy odrodzonym po latach zaborów władzą polskim na siedzibę Urzędu Miejskiego i Poczty Polskiej.

Na podstawie ustawy z dnia 21 czerwca 1921r. wybrano demokratyczne władze Więcborka czyli burmistrza jego zastępce i członków magistratu wraz z radą miejską. Burmistrzem komisarycznym został powołany Pan Jan Kabat i  E. Piotrowski, a następnie po nim objął ten urząd L. Chmielnicki. Skład Rady Miejskiej pierwszej kadencji w odrodzonej Rzeczpospolitej był następujący: 1) Jan Bracka - kupiec, 2) Ignacy Pankanin - kupiec, 3) Marian Przybylski - aptekarz, 4) Antoni Barganowski - urzędnik sądowy Sądu w Więcborku, 5) Alojzy Zuchowski - kancelista sądowy w Więcborku, 6) Wilhelm Hackbarth - kupiec, 7) Jan Kabat - ogrodnik, 8) Bernard Zakrzewski - rektor szkoły powszechnej w Więcborku, 9) Franciszek Krebs - doktor medycyny więcborskiego szpitala, 10) Franciszek Młodzik - kupiec, 11) Juliusz Richter - zegarmistrz, 12) Augustyn Gondek - urzędnik kolejowy na stacji w Więcborku, 13) Franciszek Kucharski - kupiec, 14) Franciszek Korthals - robotnik kolejowy, 15) Lucjan Klimaszewski - handlarz bydłem, 16) Antoni Berndt - właściciel ziemski, 17) Aleksander Masiak - bednarz, 18) Paweł Różniak - robotnik kolejowy. Członkami magistratu czyli Zarządu Miejskiego zostali wybrani: Jan Bracka, Jan Kabat, Antoni Barganowski, Wilhelm Hackbarth. W sierpniu 1922 r. Rada Miejska wybrała stałego Burmistrza Więcborka którym został Pan Piotr Lindecki. Wybrany na 12 lat pełnił tą funkcję od 01 września 1922 r. do 31 sierpnia 1934 r. Skład Rady Miejskiej w następnych latach był następujący od 1933 r. stanowiło ją 12 radnych. Przynależność polityczną podaję według protokołu z posiedzenia Rady Miejskiej w Więcborku z dnia 02 stycznia 1934 r. 1) Franciszek Młodzik - kupiec (Bezpartyjny Blok Współpracy z Rządem) 2) Edward Arndt - kierownik Zakładu Diakonis w Więcborku, 3) Roman Nowicki - dentysta (Stronnictwo Narodowe) 4) Józef Stasiewski - cieśla (Bezpartyjny Blok Współpracy z Rządem), 5) Aleksy Fojut - przemysłowiec (Bezpartyjny Blok Współpracy z Rządem), 6) Franciszek Krebs - lekarz, 7) Alojzy Sankowski - naczelnik poczty w Więcborku (Bezpartyjny Blok Współpracy z Rządem), 8) Franciszek Cieślik - rolnik (Bezpartyjny Blok Współpracy z Rządem), 9) Oskar Gumpert - weterynarz, 10) Aleksander Masiak - bednarz (Narodowa Partia Robotnicza), 11) Onufry Ziarnkowski - kupiec (Bezpartyjny Blok Współpracy z Rządem), 12) Józef Lubiński - chałupnik (Bezpartyjny Blok Współpracy z Rządem). Członkami magistratu czyli Zarządu Miasta Więcbork zostali wybrani: Franciszek Kucharski - wiceburmistrz, Jan Bracka - kupiec, Marian Przybylski - aptekarz, Albin Umiński - restaurator, wszyscy należący do Bezpartyjnego Bloku Współpracy z Rządem.

W latach trzydziestych minionego stulecia powstała na przedmieściach Więcborka Rezydencja Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej Profesora Ignacego Mościckiego. W Więcborku dochodzi do licznych wizyt Prezydenta Ignacego Mościckiego, oraz przedstawicieli ówczesnego Rządu RP z Marszałkami Polski Józefem Piłsudskim i Edwardem Rydzem Śmigłym i generalicją II RP.  W Więcborku odbywały Prezydenckie Polowania Reprezentacyjne. W tym czasie działały w Więcborku Urząd Celny, Szpital Powiatowy, Sąd i Więzienie, Komenda Policji Państwowej, Straż Pożarna, Urząd Skarbowy, Dworzec i Stacja Węzłowa PKP oraz siedziba Loży Masońskiej, która mieściła się w pałacu w Sypniewie.

Obok rezydencji prezydenckiej na przedmieściach Więcborka działał pałac myśliwski Prezydenta RP Ignacego Mościckiego w Stebionku gmina Więcbork przy granicy Polsko – Niemieckiej. Warto wspomnieć, że już od 1900 r. miasto posiadało własny gaz miejski, oraz prąd elektryczny co dawało przeogromne możliwości rozwoju na ówczesne czasy. Z ówczesnych organizacji Polskich trzeba wspomnieć Kurkowe Bractwo Strzeleckie w Więcborku, Towarzystwo Gimnastyczne Sokół, Towarzystwo Rodzin Katolickich, Towarzystwo Powstańców i Wojaków, Związek Hallerczyków, Związek Oficerów Rezerwy Ziemi Zachodnich, Towarzystwo Polek, Towarzystwo Szkół Ludowych.

W mieście działały liczne polskie partie polityczne takie jak: Bezpartyjny Blok Współpracy z Rządem, PSL Piast, Chrześcijańska Demokracja, Chrześcijańsko-Narodowe Stronnictwo Pracy, Narodowa Partia Robotnicza i inne. W tym czasie w Więcborku działały różne związki wyznaniowe i tak w mieście działał Zakon Ewangelickich Sióstr Diakonistek utworzony w 1898r. liczący 350 osób z oddziałami w Lwowie, Warszawie i Gnieźnie był to największy zakon ewangelicki w Polsce. W mieście działał Zakon Katolickich Sióstr Franciszkanek, Zakon Misjonarzy Ewangelickich w Wituni, wówczas Witunia była terytorialnie częścią miasta Więcbork .

W Więcborku od zarania działał Kościół Katolicki obecny kościół jest już czwartym zbudowanym w tym samym miejscu w latach 1772 r. -1778 r. przez hrabiów Potulickich z Więcborka. W 1405 r. Proboszczem Parafii Więcborskiej był Aleksy (Dominus Alexisus). Jego jako ówczesnego plebana wymienił Sędziwój Pęperzyński w akcie dotacyjnym z 1405 r. dla parafii Więcborskiej. Więcbork przez długie lata był siedzibą dekanatu katolickiego, natomiast 08. 07. 1793 r. Oficjał kamieński Ksawery Józef de Trzebiatowski przenosi siedzibę Konsystorza do Więcborka, czyli Kolegiatę Rzymskokatolicką.

W mieście działała też Synagoga Żydowska wybudowana w 1811 r., oraz dwa Zbory Ewangelickie główny Zbór z 1786 r. wybudowano z inicjatywy i dotacji Króla Pruskiego był to przepiękny zbór z wierzą zegarową, obiekt zniszczyli miejscowi komuniści na przełomie lat 70-tych i 80-tych minionego stulecia przerabiając go na dom kultury. Tej barbarzyńskiej dewastacji i świętokradztwu towarzyszyły liczne protesty mieszkańców i kościoła katolickiego oraz ewangelickiego. Obiekt był perłą zabytkową najwyższej klasy muzealnej , kolejny Zbór Ewangelicki na ul. Rybackiej powstał nieco później i zachował się do dni dzisiejszego. W Więcborskich Klasztorach działały kaplice klasztorne, gdzie również odprawiano nabożeństwa.

Na cmentarzu parafialnym w Więcborku działała kaplica wybudowana przez Potulickich z Więcborka w której również odprawiano nabożeństwa, wcześniej w tym miejscu istniał Kościół Rzymskokatolicki pod wezwaniem Świętej Katarzyny, Anny i Magdaleny. Pomimo wielorodności wyznaniowej wszyscy mieszkańcy żyli w zgodzie i wzajemnym poszanowaniu.

Ogromną manifestacją Polskości i patriotyzmu w Więcborku stał się pogrzeb zmarłego 9 maja 1938 r.  śp. Jana Bracka 13. 05. 1938 r. współtwórcy II Rzeczypospolitej legendarnego pierwszego prezesa Kurkowego Bractwa Strzeleckiego w Więcborku. W pogrzebie uczestniczyły tysiące osób w tym najwyższe władzę Rzeczypospolitej Polskiej. Za trumną Jana Bracka obok Rodziny zmarłego szli Prezydent RP Ignacy Mościcki, Premier Rządu RP gen. Sławoj Składkowski, Marszałek Polski Edward Rydz Śmigły, przedstawiciele Wojska Polskiego z kompanią reprezentacyjną, Kurkowe Bractwa Strzeleckie z całej Polski, wraz z licznymi delegacjami władz wojewódzkich, powiatowych i miejskich Więcborka. Trumna z ciałem Jana Bracka była wystawiona kilka dni w więcborskim Kościele Rzymskokatolickim, z tego kościoła żegnali Jana Bracka przedstawiciele duchowieństwa z Biskupami Katolickimi Splettem i Okoniewskim na czele. Kondukt pogrzebowy prowadził więcborski dziekan i kapelan KBS Więcbork Jan Wilmowski. Jak podaje gazeta sępoleńska z maja 1938 roku takiego uroczystego i wielkiego pogrzebu z udziałem wszystkich władz świeckich i duchownych Więcbork jeszcze nie widział !!!

W tym czasie miasto Więcbork liczyło 4200 osób. W mieście i Gminie Zbiorowej Więcbork było najwięcej Polaków w całym powiecie sępoleńskim, w tym gronie była cała moja rodzina o nazwisku Bracka !!! Sytuacja polityczna była coraz bardziej napięta i doszło 01. 09. 1939 r. do wybuchu II Wojny Światowej. Mieszkańcy przygranicznego Więcborka wraz z Wojskiem Polskim postawili silny opór hitlerowskiemu agresorowi w mieście i gminie zostały wysadzone wszystkie mosty drogowe i kolejowe by zatrzymać niemieckiego agresora. To spowodowało, że w pierwszych dniach września 1939 r. powstał w Karolewie koło Więcborka jeden z pierwszych hitlerowskich obozów koncentracyjnych w czasie II Wojny Światowej w którym wymordowano 10 000 Polaków, Żydów, Niemców. W trakcie II Wojny Światowej. W pałacu w Runowie koło Więcborka rezydował Herman Guering i wiele razy odnotowano wizyty Adolfa Hitlera w Więcborku i Runowie. Bywali tu też Gudejan i Gebels.

Wyzwolenie Więcborka 27. 01. 1945 r. przez Armię Sowiecką okazało się kolejnym zniewoleniem i okupacją mordowano mieszkańców miasta, duchowieństwo podpalano domy gwałcono kobiety. Magistrat miejski w Więcborku oprawcy komunistyczni zamienili na komendę NKWD i UB, tam też w piwnicach mordowali i torturowali mieszkańców Więcborka i okolic. Zdarzały się też egzekucję na mieście jak zamordowanie oficera AK Emila Cuprysia. W Więcborku prężnie działała Armia Krajowa. Tysiące mieszkańców Więcborka i okolic komuniści z ZSRR i PRL deportowali do obozów koncentracyjnych w ZSRR na Ural Średni do obozu zagłady w Kopiejsku i Czelabińsku, Mijas, Dynaburgu z rozkazu władz PRL oraz Józefa Stalina i Berii. Z zesłania powróciło niewielu w tym Panowie Joachim Bracka, Henryk Piotrowski, Kamiński, Altman, Kozłowski, Rok, by opowiedzieć światu o tej strasznej zbrodni, świat i PRL jednak milczał o tym ponad pół wieku chroniąc przestępców stalinowskich z komunistycznej polski rodem.

Okres powojenny to liczne represje władz komunistycznych wobec rdzennej ludności Więcborka. W grudniu 1956 r., więcborski Kościół Katolicki i plebania stają się rezydencją Biskupa Gdańskiego Karola Marii Spletta, którego komuniści z UB i NKWD bezprawnie deportowali z Więcborka i Polski 27.12.1956 r. do Diseldorfu w RFN. W więcborskim Kościele Katolickim Biskup Gdański Karol Maria Splett odprawił ostatnie msze święte w Polsce, tu też pozostawił na pamiątkę swego pobytu to co miał najcenniejsze, czyli kielich mszalny i patenę biskupa Gdańskiego. Po opuszczeniu komunistycznego więzienia przybywa do Więcborka i Runowa Prymas Polski Kardynał Stefan Wyszyński, był to okres największych represji komunistów wobec polskiego kościoła. Okres komunizmu w Więcborku to ogromne zniszczenia dóbr kultury i wielu zabytków. I tak komuniści niszczą przepiękny kościół ewangelicki na ul. Pocztowej przerabiając go na dom kultury. Zniszczony zostaję dwór Potulickich, który przerobiono na szpital, komuniści niszczą zabytkowe elewację na budynkach w centrum miasta, podpalają pałac w Runowie dzieło sztuki architektonicznej najwyższej klasy zerowej tych niepowetowanych strat jest dużo więcej.

W 1970 r. w wyniku fali protestów robotniczych na wybrzeżu która dotarła do Więcborka również w Więcborku płonie Urząd Miejski i komitet komunistycznej partii PZPR. Autorzy tych wydarzeń zostali dotkliwie ukarani przez komunistycznych przestępców. W 1975 r. nastąpiła likwidacja powiatów w tym czasie komuniści wyłączyli z granic gminy Więcbork miejscowości Sośno, Zboże, Wysoka, Świdwie, Stebionek osłabiając celowo terytorialnie i liczebnie miasto i gminę Więcbork.

Rok 1980 spowodował liczne protesty społeczne i strajki, został wywalczony protestami społecznymi Niezależny Samorządny Zawodowy Związek Zawodowy SOLIDARNOŚĆ w Więcborku. Zanim to się stało stanęły wszystkie zakłady pracy w tym Toruńskie Zakłady Metalowe Towimor w Więcborku, Przedsiębiorstwo Budownictwa Rolnego Więcbork, Kolejarze i stacja PKP Więcbork, Więcborskie Zakłady Jajczarskie, Zakłady Przemysłu Drzewnego, Tapicernia, Szpital w Więcborku. ZOZ Więcbork, Lekarze, Zakład Gospodarki Komunalnej, Więcbork, Urzędy Pocztowe, Administracja Miejsko - Gmina, Gminna Spółdzielnia Samopomoc Chłopska w Więcbork, Sklepy, Eltor, Elwod, Nadleśnictwo, Spółdzielnia Niewidomych, Szkoły i Oświata Więcborska, PKS, SKR Witunia, Państwowe Gospodarstwa Rolne w mieście i gminie Więcbork i inne zakłady pracy. Pracowały zaledwie Policja, Pogotowie Ratunkowe, Straż Pożarna i Bloki Operacyjne Szpitala. W tym czasie powstał w Więcborku prężny podregion NSZZ Solidarność Bydgoszcz z Henrykiem Napieralskim na czele członkiem Komisji Krajowej NSZZ Solidarność.

13. 12. 1981 r. został wprowadzony nielegalnie stan wojenny w Polsce, wielu więcborskich działaczy demokratycznych zostało internowanych i osadzonych w więzieniach w tym panowie Jan Kluch, Henryk Napieralski, Wojciech Andrzejewski, rozpoczął się okres represji działaczy i sympatyków Solidarności. Już w nocy z 12 na 13. 12. 1981 r. zaczęły się w Więcborku pierwsze aresztowania, zostały zajęte przez SB, Milicję i ORMO biura NSZZ Solidarność, w Więcborku skonfiskowano wszystkie dokumenty, pieczęcie, maszyny drukarskie, zarekwirowano wszystkie sztandary więcborskich komisji zakładowych NSZZ Solidarność, które do dziś nie zostały zwrócone więcborskiej solidarności. Wprowadzona została godzina policyjna i przepustki bez których nie można był się przemieszczać do innych miast w Polsce. Wprowadzono cenzurę korespondencji włącznie z cenzurą prywatnych listów pocztowych, zostały wyłączone wszystkie zakładowe i prywatne telefony, przestały nadawań stacje radiowe i telewizyjne, wstrzymana druk prasy. Po mieście krążyły patrole milicji i ORMO na ulicach Więcborka pojawiły się czołgi i wozy opancerzone z ludowym wojskiem polskim. Wielu działaczy opozycji demokratycznej było nękanych przez SB i Milicję, zamykano ich regularnie do aresztów na 24 lub 48 godzin, to jednak nie złamało ducha walki w więcborskich działaczach niepodległościowych. Głośnym echem odbiło się skatowanie przez więcborskich milicjantów i ormowców w stanie wojennym panów Śmielińskiego i Zbonika. Podobnie było z obywatelem francuskim którego więcborscy milicjanci i SBecy skatowali do nieprzytomności i doprowadzili go do amputacji jąder, co notabene miało miejsce w więcborskim szpitalu. W trakcie stanu wojennego, aresztowano z przyczyn politycznych za działalność solidarnościową panów Januszewskiego, Świnkę, Wiśniewskiego i innych.

Za represje na tym terenie wobec działaczy demokratycznej opozycji solidarnościowej z Więcborka odpowiadał komisarz stanu wojennego kapitan bezpieki Perliński z Komendy Rejonowej Milicji Obywatelskiej w Sępólnie, którego po miesiącu zastąpił mjr. Rutkowski pełniąc tą funkcję do końca stanu wojennego. Pomimo tych represji powstał w Więcborku silny ośrodek opozycyjny NSZZ Solidarność, Konfederacji Polski Niepodległej i Federacji Młodzieży Walczącej. W mieście mieściło się centrum poligraficzne Solidarności na pomorze i kujawy, po domach prywatnych były rozlokowane liczne powielacze i maszyny drukarskie zdelegalizowanej przez komunistów Solidarności, które produkowały czasopisma i ulotki niepodległościowe . W tym czasie za takie działanie groziło wieloletnie więzienie i liczne represje. W mieście i gminie Więcbork ukrywało się wielu działaczy zdelegalizowanej przez komunistów Solidarności jak i wielu innych organizacji niepodległościowych. W Więcborku organizowano dużo wystąpień i demonstracji ulicznych przeciw komunistycznym władzą PRL włącznie z pochodami ulicznymi, co doprowadzało komunistycznych kacyków do szału.

Głośnym echem odbiło się w Polsce próba wysadzenia pomnika sowieckiego na więcborskim Rynku, który płonął pod koniec grudnia 1988r., do wczesnych godzin rannych. Nawet miejscowa straż pożarna nie chciała go gasić. Do najaktywniejszych działaczy opozycyjnych tego okresu należy zaliczyć; Pana Andrzeja Bykowskiego,  Henryka Napieralskiego, Bronisława Stranca, Andrzeja Ikerta, Ryszarda Szponarskiego, Marka Ciastonia, Anastazje Mróz, Tomasza Birkholza, Eleonorę Cybulską, Grzegorza Schwede, Wojciecha Andrzejewskiego, Ks. kanonika Tadeusza Słomińskiego, profesora Andrzeja Chrzanowskiego, ks. Franciszka Kurowskiego, doktora Tadeusza Suszyńskiego, Rozalię Piszczek, Jana Klucha, Tomasza Bracka, ks. Andrzeja Srebrzyńskiego, Marka Januszewskiego, ks. Henryka Kiedrowskiego, Franciszka Małka, Martę Bracką, Sławomira Śmielińskiego, oficera AK Wacława Zakościelnego, ks.Wiesława Herolda, Andrzeja Birkholza, więcborską siostrę zakonną Augustynę, Macieja Zbonika, Romana Świnka, Adama Holka, Andrzeja Chatłasa, oficera AK Stanisław Gębala, Renate Bracką, Józefa Kosiniaka, Janusza Holka, Jana Grabowskiego, Z. Słomę, Stefana Wieczorkiewicza, Longina Kuicha, Marie Małek, Jana Szylke, doktora Władysława Wójcika, Lech Bardońskiego, Jana Grabowskiego i wielu innych. W Więcborku regularnie wydawane było podziemne czasopismo solidarnościowe ''Suwerenność''.

W 1983 r. komunistyczne władzę Więcborka obchodzą fikcyjne 600 lecie Więcborka mając pełną świadomość, że miasto jest bynajmniej starsze o 300 lat. W tej farsie uczestniczyli czołowi działacze komunistyczni stanu wojennego w tym gen. Czesław Kiszczak i członek KC PZPR Waldemar Świrgoń, wraz z całą bydgoską kawalerią postkomunistyczną. Na domiar złego obchodzona przez nich rocznica 600 lecia to rocznica spalenia miasta czyli ''pentus dewastatus'' podczas wojny z 1383 r. pomiędzy Grzymalitami a Pęperzyńskimi o tereny miasta Więcbork, precyzyjnie piszę o tym Janek z Czarnkowa w swojej kronice z 1383 r.

W 1989 r. Polska odzyskuję niepodległość, a wraz z nią Więcbork. W Więcborku powstaje 23. 04. 1989 r. więcborski Komitet Obywatelski NSZZ Solidarność, który zakładają: Jan Kluch, Marek Januszewski, Bronisław Stranc, Andrzej Bykowski, Ryszard Szponarski, Andrzej Chatłas, Tomasz Bracka, Jan Grabowski, Janusz Holka, Maria Górska, Józef Kosiniak, Kazimierz Wilczyński, Z Słoma i inni. Przewodniczącym został wybrany pan Marek Januszewski. Największym wyróżnieniem dla antykomunistycznej opozycji z Więcborka staję się powołanie 21. 12. 1989 r. Tomasza Bracka na członka Wojewódzkiej Rady Narodowej w Bydgoszczy z ramienia opozycji solidarnościowej. Nieco później profesor Robert Głębocki z Więcborka zostaję pierwszym demokratycznym Ministrem Edukacji z Więcborka w Rządzie RP Jana Bieleckiego.

Okres od obalenia komunizmu to największy rozwój w powojennej historii miasta i gminy Więcbork, który notabene trwa do dziś. W 1993 r. 1998. 2001r. Sejm RP powołuję powiat więcborsko-sępoleński, który bezprawnie zablokowała Rada Ministrów RP w 1998 r., przy udziale ówczesnych burmistrzów Więcborka i Sępólna Kr. i który to powiat bezprawnie blokuję do dziś starostwo i Rada Powiatu w Sępólnie Kr. Już czas najwyższy przerwać ten gwałt na demokracji i gminie Więcbork. Warto dodać, że Rada Ministrów RP do dziś wyraża zgodę na jego przywrócenie w tym celu wymagane są stosowne uchwały Rady Powiatu w Sępólnie Kr akceptujące Powiat więcborsko-sępoleński.

Decyzją Wojewody Bydgoskiego z 1998 r., zostaję powołany Krajeński Park Krajobrazowy z siedzibą urzędową w Więcborku, jest to największy park krajobrazowy w województwie kujawsko - pomorskim i trzeci co do wielkości w Polsce, składający się z gmin Więcbork, Kęsowo, Sępólno Kr., Sośno, Mrocza. W 2002 r. Papież Jan Paweł II przyjmuję z rąk Tomasza Bracka honorowe obywatelstwo Miasta i Gminy Więcbork przy niechęci ówczesnych władz Więcborka, które od 1999 r. nie chciały wykonać podjętej uchwały o nadaniu Jego Świątobliwości honorowego obywatelstwa miasta i gminy Więcbork.

W 2002 r. Tomasz Bracka dokonał reaktywacji 285 - letniego Kurkowego Bractwa Strzeleckiego w Więcborku i zostaje jego pierwszym prezesem w III RP, a w 2011 r. królem KBS Więcbork Janem Tomaszem I, bractwo działa do dnia dzisiejszego. W 2004 r. w Więcborku zorganizowano Ogólnopolskie Igrzyska Olimpijskie sportowców zrzeszenia LZS w sportach letnich Ateny 2004 r. Obecny Więcbork to miejscowość turystyczna z licznymi pałacami, hotelami, motelami, pensjonatami i kilkunastoma ośrodkami wczasowymi i gospodarstwami agroturystycznymi położonymi wokół czterdziestu więcborskich jezior i sześciu rzek otoczonych licznymi lasami i wzgórzami morenowymi. W mieście działają szkoły Licealne, Techniczne, Zasadnicze Zawodowe, Policealne. Od 360 lat działają tu szkoły powszechne, oraz gimnazjum i szkoła podstawowa. W mieście od lat działa przedszkole wraz Placówką Opiekuńczo Wychowawczą, Domem Środowiskowym i Państwowym Domem Pomocy Społecznej w Suchorączku .

Więcbork posiada nowoczesną oczyszczalnie ścieków, własne wodociągi, stację energetyczną, elektrociepłownie, centralę telefoniczną.  W mieście działają zakłady pracy największe z nich to Więcborskie Zakłady Metalowe Wizamor, Gabi Bis, SBN,  Krzysztopol, Bemix, Nadleśnictwo Runowo, ZOZ Więcbork, ZUE Grabiński, Kawiko, Grześbud, Szpital Powiatowy, ZGK, BS Więcbork, Oświata, PHU Seydak, Ronet, Nadleśnictwo Runowo .

Więcbork ma doskonałą bazę sportową, która składa się z miejskiego stadionu lekkoatletycznego, dwóch boisk piłkarskich. Miasto posiada hale widowiskowo sportowe, siłownie byłego I ligowego Klubu KS Grom Więcbork, tor motocrossowy,  pola do piłki plażowej i tor regatowy na jeziorze więcborskim, którego powierzchnia to 210 ha. W mieście istnieją dwa boiska wielofunkcyjne, dwa korty tenisowe, strzelnica sportową, ślizg wodny dla dzieci. Powstały też nowoczesne chale sportowe, są tu liczne wypożyczalnie sprzętu wodnego i rowerów. W pobliskim pałacu w Runowie powstał basen kryty, spa jacuzzi i geotermia lecznicza.

W mieście funkcjonują instytucję powiatowe w tym Szpital Powiatowy i Pogotowie Ratunkowe, Powiatowe Centrum Pomocy Rodzinie, Policja, Straż Pożarna, Powiatowy ZOZ, Powiatowy Orzecznik Niepełnosprawnych, Centrum Edukacyjne w Więcborku. Przez Więcbork przebiegają trzy drogi wojewódzkie, do niedawna drogi krajowe w kierunku Złotowa, Nakła, Mroczy, Bydgoszczy, Chojnic, Tucholi, Wyrzyska, Piły, Szczecina, Poznania, Gdańska, Sępólna Kr, W mieście przecinają się dwie linie kolejowe relacji Świecie - Więcbork - Złotów oraz Oleśnica - Gniezno - Nakło -  Więcbork  - Chojnice, jest tu stacja węzłowa i dworzec PKP. Przez Więcbork przebiega też magistrala kolejowa BIS Północ - Południe. Do Więcborka można dojechań z wszystkich stron Polski. Od kilku lat działa w mieście nowy dworzec autobusowy PKS przy ul Gdańskiej.

W Więcborku działają następujące obiekty sakralne: Sanktuarium Matki Boskiej Królowej Więcborskiej w kościele rzymskokatolickim, kaplice katolickie w klasztorze Sióstr Franciszkanek oraz w szpitalu powiatowym i na cmentarzach parafialnym i komunalnym. W gminie Więcbork działają zabytkowe kościoły katolickie w Runowie Krajeńskim, Pęperzynie, Sypniewie, Zabartowie i Zbożu. Również  w PDPS Suchorączek działa kaplica katolicka. Miasto i gminę Więcbork tworzą: miasto Więcbork, oraz wsie sołeckie Borzyszkowo, Czarmuń, Dalkowo, Frydrychowo, Górowatki, Jastrzębiec, Jeleń, Lubcza, Nowy Dwór, Pęperzyn, Puszcza, Runowo Krajeńskie, Suchorączek, Śmiłowo, Witunia, Wymysłowo, Zabartowo, Zakrzewek, Zakrzewska Osada, Zgniłka, oraz wsie niesołeckie Adamowo, Dąbie, Dorotowo, Dwanaście Apostołów, Karolewo, Katarzyniec, Klementynowo, Młynki, Runowo Młyn, Stara Lubcza, Werski Most, Wilcze Jary.

Burmistrzami Więcborka od 1920 r., byli: 1) Jan Kabat 2) E. Piotrowski (komisaryczny), 3) L Chmielnicki (komisaryczny), 4) Piotr Lindecki, 5) Franciszek Kucharski. Okupacja hitlerowska funkcję Burmistrza Więcborka pełnił 6) Erich Goede, a jego odpowiednikiem w obwodzie urzędowym Więcbork wieś był Wilhelm Lenz. Burmistrzowie w PRL od 1945 r. 7) Jan Siuda (komisaryczny), 8) A Woźniak, 9) Danielek. Komunistyczne władze PRL zlikwidowały urząd burmistrza i powołano w to miejsce urząd naczelnika. Naczelnikami Więcborka byli: Franciszek Zieliński, Franciszek Posieczek, Leszek Tumiński, Ksawery Niemczyk. Burmistrzowie w III RP cdn 10) Andrzej Chrzanowski, 11) Andrzej Marach, 12) Paweł Toczko, 13) Waldemar Kuszewski (obecnie urzędujący).

Przepiękne krajobrazy i walory turystyczne Więcborka, oraz czterdzieści więcborskich jezior połączonych pięcioma rzekami spowodowały masową rozbudowę infrastruktury turystycznej miasta i gminy Więcbork. Nasze miasto i gminę odwiedza rocznie kilkadziesiąt tysięcy turystów i gości. W latach 2012/13 r. Więcbork doczekał się kompleksowej przebudowy Rynku i plaży miejskiej budową nowego molo widokowego i nowoczesnym kompleksem sportowo - wypoczynkowym. To samo dotyczy gruntowej przebudowy infrastruktury w lasku miejskim z odbudową strzelnicy i kawiarenki brackiej.  Na plaży miejskiej w Więcborku wykonano szereg inwestycji w tym budowę kortu tenisowego, pomieszczeń socjalnych, sanitarnych i gastronomicznych, wybudowano dwa pola do piłki plażowej położono nową nawierzchnię plaży miejskiej zamontowano stylowe latarnie, oraz wybudowano nowe miejsca parkingowe.

W ostatnich latach powstał Orlik 2012, nowe rondo przy ul. Gdańskiej, nowe targowisko miejskie, nowa plaża w Śmiłowie i Lubczy. Kolejne molo i wypożyczalnia sprzętu wodnego powstały na plaży w Więcborku. Rozbudowany został za 40 mln szpital powiatowy w Więcborku. Powstały  liczne obiekty turystyczne i wędkarskie z stanicą PZW w Więcborku. Przebudowano więcborską promenadę i zamontowano nowe latarnie oraz ławeczki. Powstało nowe rondo przy ul. Gdańskie, a kolejne powstanie przy ul. Wyzwolenia w 2016 r. W Sypniewie wybudowano nowoczesną salę gimnastyczną. Skanalizowano ściekowo cały Więcbork, Witunię i Sypniewo oraz inne miejscowości gminy Więcbork. To samo dotyczy budowy ponad 200 km nowych wodociągów w gminie Więcbork. Pojawiły się liczne place zabaw oraz wyremontowano świetlice wiejskie.

Zmodernizowano stację wodociągów miejskich, wznowiono przewozy pasażerskie i towarowe na stacji PKP Więcbork, Przeprowadzono remonty budynku dworca PKP Więcbork i dwóch nastawni kolejowych WB i WB1 wyremontowano teren stacji i torowiska na stacji PKP Więcbork i LK Nr 281 po mojej skutecznej interwencji w UTK, PKP i w Ministerstwie Infrastruktury i Budownictwa. W mieście i gminie pojawiły się nowe chodniki i ulice z licznymi obiektami sportowymi. Rozbudowany został cmentarz komunalny w Więcborku, gdzie pojawiły się nowe latarnie i alejki polbrukowe z nowymi parkingami. Zrekultywowano więcborskie wysypisko śmieci w Dalkowie. Wyremontowano budynki szpitalne, oświaty i gminne w  tym MOPS, MGOK, UM Więcbork. Po mojej skutecznej walce jest pozytywna decyzja władz wojewódzkich w Toruniu na rzecz budowy obwodnicy dla miasta Więcbork na którą przyznano 26 mln zł. Wybudowany został nowy szpital powiatowy w Więcborku, który doposażono w nowe sprzęty medyczne za dziesiątki milionów złotych. Natomiast stary szpital przeszedł gruntowną rewitalizację z wszystkimi obiektami szpitalnymi. To samo dotyczy budowy w 2017/2018 r. na mój wniosek w Urzędzie Marszałkowskim w Toruniu i ZDW Bydgoszcz nowego ronda przy cmentarzu komunalnym przy DW 241 i 242 oraz nowego skrzyżowania przy DW 241 I 189 przy ul. Wyzwolenia,  Złotowskiej i Hallera w Więcborku, które powstanie w 2019 roku wraz z nową drogą wojewódzką od Więcborka przez Sypniewo do Złotowa .

Po mojej skutecznej interwencji, u Pani Premier RP Beaty Szydło i u Ministra Energii  w 2016 i 2017 r. zapadła pozytywna decyzja o gazyfikacji ziemnej Więcborka i i Wituni za 100 000 000 złotych przez Polską Spółkę Gazownictwa na koszt Skarbu Państwa i UE, realizacja inwestycji nastąpi do 2020 roku !!!  PKP PLK SA wznowi stałe połączenia osobowe na linii kolejowej PKP PLK SA Nr 281 w Więcborku. Decyzja w tej sprawie została podjęta na mój wniosek, u Pani Premier Beaty Szydło przez Ministra  Budownictwa i Infrastruktury, który w Rozporządzeniu z dnia 8 grudnia 2016 r. wpisał na mapy PKP PLK SA  całą linię kolejową PKP PLK SA Nr 281 relacji Oleśnica - Więcbork - Chojnice, jako codzienną pasażerską linię kolejową o znaczeniu międzynarodowym i wojewódzkim. Zapadła też decyzja o budowie nowej siedziby Krajeńskiego Parku Krajobrazowego w Więcborku w starej remizie przy ul. Strzeleckiej.  Planowana jest rekonstrukcja więcborskiego grodu z VII w., oraz zabudowa i osuszenie lupinku. W mieście powstają kolejne zakłady pracy Gabi BiS i SBN, Ronet . Uruchomiona została procedura prawna na rzecz odkupienia i przejęcia przez Prezydenta RP Rezydencji Prezydenta RP Ignacego Mościckiego na przedmieściach Więcborka, sprawa jest w toku. W 2019 roku powstanie nowe molo na jeziorze więcborskim otoczone fontannami wodnymi przy więcborskiej promenadzie. Również w 2017 roku zaplanowano budowę kanalizacji ściekowej w całym Runowie oraz przy ul. Wyzwolenia i Rodziny Ulmów w Więcborku. Zaplanowano dalszą standaryzację więcborskiego szpitala za kolejne miliony złotych oraz budowę domów dziecka w okolicach szpitala. Remontu i termoizolacji  doczeka się elewacja MGOK, w planach jest modernizacja więcborskiego kinoteatru. Przy Urzędzie Miejskim powstał nowoczesny dom dzienny dla seniorów z parkingiem. Nowe nawierzchnie chodnikowo asfaltowe pojawiły się na Bydlęcym Rynku, na ul. Parkowej, Strzeleckiej, Dolnej, Stary Rynek, Wojska Polskiego, Cichej, Pomorskiej, Władysława Łokietka, Brzozowej, Tadeusza Suszyńskiego, Lipowej, Orlej, Krajeńskiej, Świerkowej, Wierzbowej, Kwiatowej i przy ul. Złotowskiej w Wituni co osobiście wywalczyłem w UM Toruń i ZDW Bydgoszcz. W mieście i gminie Więcbork pojawiło się ponad sto nowych latarni ulicznych z czego w samym Więcborku 90 latarni. Niestety nadal w Więcborku brakuje 100 latarni na ciemnych ulicach i 200 w gminie Więcbork !

Więcbork to także miejsce licznych koncertów znanych gwiazd polskiej estrady wstępowali tu między innymi: Jan Kiepura, Ewa Bem, Anna Jantar, Alibabki, Joachim Perlik, Irena Jarocka, Andrzej Zaucha, Halina Frąckowiak, Andrzej Dobber, Hanka Bielicka, Grażyna Łobaszewska, Joanna Zagdańska, Jarosław Śmietana, Jerzy Kamas, Zbigniew Namysłowski, Andrzej Rybiński, Roma, Stachurski, Big Cyc, Kobranocka, Żuki, T-Love, Enej, Robert Janowski, Leszcze, Jerzy Kryszak, Jorgo Skolias, Ryszard Rynkowski, Jan Pietrzak, Karin Stanek, Vox, Krzysztof Krawczyk, Norbi, Zajazd, Tadeusz Drozda, Elita, Marcin Daniec, Alosza Andrejew, Aventauer, Mariusz Lubomski, Pabieda, Qvo Vadis, DKD, Krzysztof Daukszewicz, Wały Jagiellońskie i Rudi Shubert, Mrozu, Eldo, Cytrus, Bank, Bohdan Smoleń, Danuta Ring, Jacek Cygan, Veegas, Góralska Hora, Pieczarki, Róże Europy, Kasia Sobczyk, Urszula Sipińska, Hades, OSTR, Leonard Luther, Boys, Pectus, Czesław Śpiewa, Grzegorz Turnau, Tortilla, Damian Holecki, Boys, The Postman, Mesajah, Teresa Werner, Mariusz Kalaga, Zenek Martyniuk, Alicja Majewska i Włodzimierz Korcz, Andrzej Piaseczny, Mietek Szcześniak, Orkiestra Salonowa Moderato pod batutą Orlina Bebenowa,   Orkiestra Symfoniczna z Poznania, Orkiestra Symfoniczna Filharmonii Pomorskiej z Bydgoszczy. W Więcborku od lat odbywa się międzynarodowy festiwal poetycki Pobocza.

Znani politycy którzy odwiedzili Więcbork w okresie II RP: Marszałek RP Józef Piłsudski, Marszałek RP Edward Rydz Śmigły, Prezydent RP Ignacy Mościcki, Premier RP gen. Sławoj Składkowski, gen. Józef Haller, Premier RP Janusz Jędrzejewicz, gen. Kazimierz Sosnkowski, główny komisarz Policji Janusz Jagrym - Maleszewski, szef kancelarii prezydenta RP płk. Jan Głogowski, szef departamentu kawalerii Ministerstwa Spraw Wojskowych płk. Janusz Korcz, dyrektor lasów państwowych Teofil Lorkiewicz, Minister Spraw Wojskowych gen bryg. Zbigniew Kasprowicz.

Okupacja hitlerowska Herman Guerig, Adolf Hitler, gauleiter i namiestnik Pomorza Gdańskiego Albert Forster,  Gebels,  Gudejan.

Okupacja komunistyczna PRL Premier Piotr Jaroszewicz, Minister Sportu Aleksander Kwaśniewski, Premier i Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji gen. Czesław Kiszczak, Waldemar Świrgoń, Prymas Polski Kardynał Stefan Wyszyński, Prymas Polski Józef Glemp.

Znani politycy odwiedzający Więcbork w III RP: Minister Budownictwa Aleksander Paszyński, Lech Kaczyński, Minister Oświaty Robert Głębocki, Minister Ochrony Środowiska Antoni Tokarczuk, Marszałek Senatu Andrzej Stelmachowski, Prezes PSL i Prezes NIK Janusz Wojciechowski, Minister Rolnictwa Wojciech Mojzesowicz, Wicepremier Rządu RP Andrzej Lepper, Minister Sportu Grzegorz Schreiber, Minister Spraw Zagranicznych Radek Sikorski, Minister Zdrowia Ewa Kopacz, prof Krystyna  Pawłowicz, Wiceminister MON Bartosz Kownacki, Poseł Tomasz Latos, Poseł Kosma Złotowski, Wiceminister Sportu Grzegorz Schreiber  Marszałek Województwa Kujawsko Pomorskiego Piotr Całbecki, Premier RP Leszek Miller, Marszałek Senatu RP Jan Wyrowiński, Komisarz UE Janusz Lewandowski,  Prezydent Polski Bronisław Komorowski z małżonką Anną Komorowską 12. 11. 2014 r., oraz wielu wojewodów bydgoskich i kujawsko pomorskich w tym Ewa Mes. Natmiast 28 lipca 2018 r. odwiedził Więcbork Minister Rolnictwa RP Jan Krzysztof Ardanowski.

Warto odwiedzić Więcbork, warto zainwestować w Więcbork i jego dalszy rozwój. Warto zainwestować w więcborską turystykę poprzez budowę kolejnych ośrodków wczasowych, moteli, hoteli i pensjonatów. Należy niezwłocznie rozpocząć budowę obwodnicy Więcborka po polach od ronda przy ul. Wyzwolenia na co leżą od 2 dwóch 26 000 000 złotych w Urzędzie marszałkowskim w Toruniu i utworzyć przy obwodnicy strefę ekonomiczno - przemysłową na rzecz nowych zakładów pracy !

Należy niezwłocznie odbudować 110 letnią zabytkową linię kolejową nr 240 relacji Złotów - Więcbork - Świecie n/Wisłą, którą bezprawnie rozebrało PKP SA Gdańsk w 2015 roku wbrew woli PKP PLK SA i Ministerstwa Infrastruktury !!! Powyższa linia kolejowa nr 240 był wpisana na mój wniosek w 2014 roku do rejestru zabytków RP na całym odcinku !!! Należy ponownie włączyć do Więcborka wyłączone bezprawnie z granic miasta przez komunistów w 1975 r więcborskie tereny w Wituni i Dalkowie na rzecz dalszego rozwoju miasta Więcbork.

Tomasz Roman Bracka

Wersja do druku Generuj PDF
test